Gần nửa thế kỷ đi qua, cựu chiến binh Hoàng Huy, sinh năm 1950 ở khu phố Vũ, phường Võ Cường, tỉnh Bắc Ninh luôn đau đáu, trăn trở khi chiến tranh đã lùi xa nhưng nhiều đồng chí, đồng đội của mình vẫn còn nằm lại nơi rừng sâu, núi thẳm... Ông đã dành nhiều thời gian, tâm huyết, công sức cùng thân nhân đi tìm hài cốt liệt sĩ.

Chiến công oanh liệt

Năm 1970, thanh niên Hoàng Huy xung phong nhập ngũ vào tiểu đoàn đặc công 406 (Quân khu 5). Tại mặt trận Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Kon Tum, Gia Lai… ông đã trải qua nhiều trận chiến ác liệt, lập nhiều chiến công hiển hách. Ông Huy nhớ những giờ phút kề vai sát cánh cùng đồng đội đánh trận chiến giằng co, quyết liệt với địch ở Sơn Hà (Quảng Ngãi) vào tháng 6/1971. Theo chỉ đạo của chỉ huy, ông và đồng đội phục kích địch suốt 10 tiếng, chờ thời cơ, nã pháo bắn rơi 2 máy bay và tiêu diệt 60 tên địch, mở đường cho bộ binh giải phóng Sơn Hà. Sau chiến công oanh liệt ấy, ông Hoàng Huy được Đảng, Nhà nước trao tặng Huân chương chiến công hạng Ba.

Tháng 4/1972, tiểu đoàn đặc cộng 406 đối đầu không khoan nhượng với địch ở căn cứ Đại Đức, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai). Lực lượng địch ở đây được trang bị vũ khí tối tân, hỏa lực mạnh kết hợp phòng thủ chằng chịt hàng rào thép gai. Trong trận chiến không cân sức ấy, đơn vị chúng tôi bị tổn thất nặng nề, nhiều đồng đội lần lượt ngã xuống trong lòng ông đau xót lắm.

Ông Hoàng Huy tìm kiếm thông tin, dữ liệu về các liệt sĩ.

Suốt những năm tháng chiến đấu trên các mặt trận, ông cùng đồng đội chôn cất rất nhiều đồng đội. Ông Huy từng hứa: “Anh em dũng cảm, kiên trung sẵn sàng hy sinh nằm lại nơi chiến trường. Tôi đã tự nhủ với lòng mình, sau này đất nước hòa bình, nếu bản thân mình may mắn còn sống thì phải bằng mọi cách đưa đồng đội trở về với gia đình, đất mẹ quê hương”.

Hành trình đưa 70 liệt sĩ trở về

Khi đất nước hòa bình, thực hiện tâm nguyện và lời hứa gan ruột của mình, ông Hoàng Huy bắt đầu hành trình đi tìm đồng đội. Trường hợp đầu tiên được ông Huy đưa về là liệt sĩ Trần Quang Xà ở thôn Trần, xã Hạp Lĩnh, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay là khu phố Trần, phường Hạp Lĩnh, tỉnh Bắc Ninh). Liệt sĩ Xà hy sinh ngày 10/3/1974 tại dốc Vĩnh Tuy, xã Tịnh Hiệp, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi. Khi đó, ông Xà là Phó ban quân y, trong một lần đi mua thuốc bị địch tấn công bất ngờ. “Ngày anh Xà hy sinh trời mưa tầm tã. Chúng tôi đã chôn cất anh ấy bên cạnh một ngôi nhà sườn núi. Năm 1976, tôi trở lại Quảng Ngãi tìm anh. Lúc đó, quang cảnh khu vực ấy đã khác xưa rất nhiều, ngôi nhà năm xưa đã tan hoang chỉ còn những hòn đá mòn rêu phong bên sườn núi. Khi mang hài cốt anh Xà trở về giao lại cho chính quyền địa phương và gia đình, tôi mới cảm thấy nhẹ nhõm, an yên”- Ông Huy trải lòng.  

Cũng từ đó, ông Hoàng Huy có thêm động lực đi tìm các hài cốt liệt sĩ. Trong những lần đi gặp gỡ đồng đội ở đơn vị từng vào sinh ra tử, ông chủ động tìm hiểu, ghi chép danh sách các liệt sĩ hy sinh trên chiến trường… Căn cứ vào hồ sơ, số liệu, ký hiệu, ông liên hệ với Sở Lao động, Thương binh và Xã hội, Bộ Chỉ huy Quân sự các tỉnh để giải mã các số liệu, ký hiệu, từ đó phân tích ra đơn vị, mặt trận các chiến sĩ hy sinh. Sau khi tìm được, ông cùng thân nhân gia đình liệt sĩ làm thủ tục xét nghiệm mẫu ADN để xác định chính xác danh tính liệt sĩ.

Danh sách các liệt sĩ còn nằm lại ở các chiến trường do ông Hoàng Huy sưu tầm, tìm hiểu, thống kê nhiều năm qua.

Không kể ngày nắng hay ngày mưa, cựu chiến binh Hoàng Huy miệt mài trèo đèo, lội suối, băng rừng khảo sát, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Ông gần như chạy đua với thời gian vì sợ mình tuổi cao, sức yếu sẽ không đi tìm đồng đội được nữa. Các cựu chiến binh, thân nhân gia đình liệt sĩ, cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang các tỉnh luôn cảm phục ở ông cái nghĩa tình sâu nặng với đồng chí, đồng đội. “Hành trình tìm lại tên cho đồng đội là cái nghĩa cần làm. Với tôi, còn sức là tôi còn cùng thân nhân đi tìm đồng đội trở về”- Ông Huy chia sẻ. Khi đó, bản đồ, la bàn, kính lúp, đèn pin và chiếc máy ảnh là những vật dụng theo ông đi khắp nẻo đường. Chi phí cho những chuyến đi như thế, ông sử dụng số tiền lương ít ỏi của mình (khoảng hơn 3 triệu đồng/tháng) và sự hỗ trợ của người thân. Gần 50 năm ngược xuôi từ Bắc vào Nam, ông cùng thân nhân đưa 70 hài cốt liệt sĩ trở về quê hương. Lật từng trang sổ nhật ký, ông Huy ghi rõ tường tận thời gian, danh tính, địa chỉ từng trường hợp. Đó là liệt sĩ Nguyễn Bá Tôn ở Hoài Đức, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội); Nguyễn Văn Hùng và Nguyễn Vũ Thương ở Phù Cừ (Hưng Yên); Nguyễn Đình Tất xã Phượng Mao (nay là phường Phương Liễu, tỉnh Bắc Ninh); Cao Đức Thắng ở xã Đông Tiến (nay là xã Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh)… Để tìm kiếm được một hài cốt liệt sĩ, không ít lần ông Huy phải lặn lội, ngược xôi từ Bắc vào Nam từ 2 đến 3 lần. Có lần không may, ông bị tai nạn giao thông ở Quảng Ngãi khi đi tìm hài cốt liệt sĩ Nguyễn Văn Hùng ở Phù Cừ (Hưng Yên) năm 2011. Bà Đào Thị Toàn, vợ ông Huy cho biết: “Mỗi lần ông ấy xách ba nô lên đường vào các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên… tìm kiếm đồng đội, tôi chỉ biết thắp hương nguyện cầu mong cho ông được bình an và đưa được nhiều đồng chí, đồng đội trở về đất mẹ”.

Đằng đẵng gần 50 năm vượt qua biết bao khó khăn, lặng thầm làm việc nghĩa, cựu chiến binh Hoàng Huy thực sự là tấm gương sáng giữa đời thường. Ông đã được Hội Cựu chiến binh Việt Nam tặng Bằng khen (năm 2021); Bộ trưởng Bộ Quốc phòng tặng Bằng khen (năm 2023) vì có nhiều đóng góp trong công tác tham gia tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Vũ Thắng- Phong Vân